Legendum est

Anna Kańtoch, Diabeł na wieży, Fabryka Słów, Lublin 2005

Uwaga: nieuniknione spoilery

Eruano, wiem, że zjadę niniejszym Twoją ulubioną autorkę... przepraszam :)

W panu jest tyle demona, ile trucizny w zapałce. Sarkastyczne słowa, którymi Stanisław Wokulski zwrócił się do pozera i blagiera Starskiego, za nic nie mogły odczepić się ode mnie podczas lektury drugiej książki Anny Kańtoch. Po książkę sięgnęłam trochę przypadkowo – stała na półce u kuzyna – a trochę celowo: kilka osób, których opinię sobie cenię, bardzo Kańtoch polecało.

Ja po jej lekturze wiem jedno: widać po tej książce dokładnie, dlaczego ja osobiście, ja-jako-ja, nie lubię, z maleńkimi wyjątkami, polskiej fantastyki. Zaznaczam od razu: ta recezja jest skrajnie subiektywna; nie określa w żaden sposób wartości zbiorku Kańtoch, ale raczej – moją prywatną na jej temat opinię. A będzie o tyle dziwnie, że jakkolwiek książką jestem ciężko rozczarowana, to u samej autorki widzę – mimo, a czasem z powodu tego, co mi się nie podobało – spore możliwości.

Kańtoch pisze poprawnie i kompetentnie, umie układać w miarę spójne fabuły (choć ta z opowiadania Czarna Saissa, z szlachcicami losującymi, kto tym razem, wbrew swej woli, będzie Kubą Rozpruwaczem, raczej kłóci się z brzytwą Okhama, a ta z Damarinusa, z motylem-zabójcą, który przeżył podtopienie w słonej wodzie, z moją przynajmniej wiedzą biologiczną) i trzyma się dosyć konsekwentnie realiów swojego oświeceniowego świata. I co z tego, skoro w tym świecie, w tych historiach, w tych postaciach nie ma nic, ale to nic oryginalnego, nic intrygującego, nic własnego.

A szkoda tym większa, że potencjał jest, i to jak najbardziej – i w postaci głównego bohatera, Domenica Jordana, i w Sherlockoholmesowych z lekka historyjkach, w których czytelnika zaskakuje (albo ma zaskakiwać) niespodziewanie realistyczne wyjaśnienie na pozór niesamowitej i fantastycznej zagadki, i w idei wykorzystania oświeceniowych realiów dla fantasy. Tyle że ten potencjał potencjałem – niewykorzystanym – przynajmniej w tym tomiku pozostaje.

Domenic Jordan, główny bohater Kańtoch, jest przedstawicielem typu “tajemniczy facet w czerni”: młody, trochę lekarz, trochę uczony, nosi się w czarnych zbytkownych strojach, ukrywa jakąś mroczną tajemnicę i mimo trzeźwego, oświeceniowego podejścia do życia potrafi zrozumieć i zaakceptować fenomen magii. Ale z demona – albo z fascynującego, bajronicznego bohatera, albo choćby z Ichabode'a Crane'a – jest w nim tyle, co trucizny w zapałce. Domenic ma być z lekka dandysowaty, z lekka przesadnie elegancki, a przy tym – zbuntowany i niepokorny, sarkastyczny i ironiczny, błyskotliwy i gotowy na wiele, łącznie z morderstwem, w imię swej życiowej misji. Tyle że przy tym Domenic grzeczniejszy jest nawet niż Edward Cullen, a to niełatwe. O jego ironiczności i sarkastyczności autorka nam głównie mówi, a jako niegrzecznego chłopca też znamy go tylko z deklaracji; choć ma mieć mroczną przeszłość, nic w jego zachowaniu na to nie wskazuje, choć ma być lekko na bakier z prawem i obowiązującymi normami, zachowuje się jak typowy pozytywny bohater. Klasycznym przykładem jest tu jego reakcja, kiedy ma udać się do znanej dzielnicy rozpusty w Reix – bohater czuje się tym faktem zniesmaczony, a kiedy w końcu udaje mu się przekonać samego siebie, że wizyta w Reix wcale nie jest złym pomysłem (s. 72), decydującym argumentem jest naukowa ciekawość i pragnienie wiedzy. Z późniejszej sceny dowiadujemy się, że bohater doznał kiedyś estetycznego i etycznego szoku po nocy z prostytutką, kiedy to rozkosz była podszyta poczuciem grzechu, w oczach kobiety zamiast miłości – choćby i udawanej – widniały jedynie chciwość i zmęczenie, a wino piło się po to, by utopić w nim smutek (s. 73). No Edward, jako żywo, w wiecznym poszukiwaniu Prawdziwych Uczuć, tylko Belli brak w okolicy. I nie, nie chodzi mi o to, że bohater tego pokroju ma koniecznie pić jak Philip Marlowe czy kląć jak Eberhard Mock; a niech sobie będzie grzecznym chłopczykiem albo facetem z zasadami, w którym półświatek budzi niechęć i odrazę, tym lepiej! Ja tylko chciałabym wiedzieć, DLACZEGO tak się zachowuje, skąd u pozornego cynika tak głęboka potrzeba prawdziwych uczuć, a u rzekomego dandysa i libertyna – tak rygorystyczne podejście do kwestii płatnego seksu i taniego wina. Co go motywuje: wiara w Boga i jego przykazania? Nadzieja na prawdziwe uczucie? Miłość, szczęśliwa czy nieszczęśliwa, teraźniejsza czy miniona? Byłoby ciekawiej wiedzieć, albo domyślać się czegoś takiego, a nie tylko dostać odautorską deklarację.

Te deklaracje to jest mój kolejny problem z tekstem Kańtoch. To jest ewidentnie autorka z talentem, potencjałem i możliwościami – szczerze wierzę, że byłoby ją stać na ukazanie nam bohatera w charakterystyce pośredniej, przez jego czyny i konsekwencje jego postępowania, a nie tylko informować, że, na przykład, imię brzmiało tak typowo kurewsko, że [Domenic] natychmiast poczuł przypływ złości (ta sama s. 73). Powtórzę coś, co się mówi na polskim bodajże w gimnazjum, jeśli nie w szkole podstawowej: naprawdę, taki sposób charakteryzowania jest ciekawszy! Jestem przekonana, że Kańtoch stać by było bez najmniejszych problemów na wymyślenie sceny, w której to zachowanie bohatera, a nie słowa narratora, mówiłoby o jego reakcjach – coś takiego, jak, powiedzmy, scena u recenzowanej przeze mnie ostatnio Dorothy Dunnett, w której jej główny bohater, rankiem po (nieopisanej!) dość wymuszonej na nim i najwyraźniej katastrofalnie nieprzyjemnej przygodzie miłosnej (z innym facetem, dodajmy), bez słowa ścina na zupełnie krótko, wbrew obowiązującej modzie, włosy, zaskakując tym wszystkich dookoła. Nie wiemy, co się dzieje w jego głowie, narrator nie mówi nam, jak bohater się czuł, idąc z kimś do łóżka zaszantażowany, że jest to jedyny sposób ocalenia życia swojego i towarzyszy – wiemy tylko, że po tym, co się stało, nie mógł na siebie patrzeć do tego stopnia, że musiał coś w swoim wyglądzie zmienić, i to dość drastycznie. Ja osobiście wolę taki sposób podawania mi informacji o postaciach – wolę, kiedy autor zmusza mnie do odrobiny intelektualnego wysiłku...

Wracając do postaci Kańtoch- one też, niestety, czasami bywają stereotypowe i przewidywalne, choć czasami też udaje się autorce ciekawie wpisać je w konwencje gatunku, jakim się posługuje: Peyretou, sługa Domenica, to chodzący stereotyp, ale już na przykład nieszczęsna Andrea z opowiadania Damarinus to postać interesująca i dość nietypowa: na pozór uboga kuzynka na wychowaniu u damy, w rzeczywistości niemal autystyczna w swej samotności i odcięciu od ludzi dziewczyna...

Mój trzeci problem z Kańtoch to styl. Autorka, w odróżnieniu od niektórych swoich kolegów po piórze, pisze poprawnie i kompetetnie – przezroczystym, ale też nijakim, niespecyficznym stylem. Miewa momenty lepsze i te trochę gorsze (w opisach makabry bywa czasem niezamierzenie śmieszna), ale – jak dla mnie – przynajmniej w tym tomiku - nie jest stylistycznie ciekawa. Proste, raczej krótkie zdania (Dòna Margalida zamilkła na dobre. Chleb w jej rękach zmienił się w sporych rozmiarów kulkę. Wyraźnie unikała wzroku sąsiada. Wreszcie wciągnęła głowę w ramiona, s. 129) i brak ciekawych pomysłów na zróżnicowanie języka poszczególnych bohaterów (jeżeli już to zróżnicowanie jest, to tak stereotypowe – ten prosty księżulo i jego błędy językowe! - że mało ciekawe) sprawiają, że tracę zainteresowanie historią, w której w sumie brakuje mi detali i która przez to wydaje się tylko szkicem. Wolę, ja osobiście, rozbuchany styl Jacka Dukaja i słowne ekwilibrystyki Katherynne Valente, histerię i rymowaną prozę Hala Duncana i oko do detali Ellen Kushner... Dodajmy jednak od razu, żeby było sprawiedliwie, że im dalej w tomik, tym lepiej – Kańtoch generalnie wydaje mi się autorką inteligentną i umiejącą uczyć się rzemiosła pisarskiego.

W czym widzę tę pisarską inteligencję i potencjał autorki? Kańtoch, poza tym, że jest poprawna stylowo, poprawna konstrukcyjnie, poprawna fabularnie - miewa też fantastyczne pomysły (idea przebudzenia świętej patronki porządku publicznego w Czarnej Saissie). I tyle wystarczy – mnie, przynajmniej – żeby mimo rozczarowania tą konkretną książką, sięgnać po jej dalsze teksty.