Legendum est

Fangirl mode szybko mi nie przejdzie - co najmniej przez najbliższe dwa trzy (DVD!) tygodnie; ale prawda jest taka, że z napisaniem wpisu o Irene Adler nosiłam się już od jakiegoś czasu, co najmniej od momentu przeczytania In Bed with Sherlock Holmes. No a że okazja nadarza się znakomita, bo nowe wcielenie tej  postaci wzbudziło spore dyskusje - no to będzie wpis o pani Adler. ZE SPOJLERAMI, choć dalibóg nie wiem komu, poza Drakainą, mogłabym jeszcze Scandal in Belgravia zespojlować.

Kluczowe cechy pani Adler, jakie ja osobiście widzę w jej postaci w kanonicznej wersji literackiej i które dla mnie definiują tę postać, są następujące:

1. Jest dopełnieniem, a zarazem przeciwieństwem Holmesa. W odróżnieniu od niego, chętnie obraca się w arystokratycznym towarzystwie i korzysta z tego, że talent i umiejętności zapewniają jej (pewną) pozycję. Jednocześnie jest do niego pod wieloma względami podobna: ma podobne cechy umysłowości i zbliżone umiejętności i talenty (intelekt, zdolność przewidywania zachowań innych, talent do przebieranek, nawet zamiłowanie do muzyki). Z tego koktailu podobieństw/przeciwieństw rodzi się ich wzajemny szacunek i podziw (i dokładnie tymi słowami bym ich relację określiła).

2. Egzystuje na granicy akceptowanego społecznie świata. Z jednej strony, obraca się, jak wyżej wspomniano, w towarzystwie królów i milionerów, z drugiej - jest metresą, jak chodzi o pozycję, a śpiewaczką operową, a więc osobą niekoniecznie szacowną (zabawne, jak się zmieniły standardy!) z zawodu. Już sama jej profesja sugeruje, że jest jej pisana raczej rola królewskiej kochanki lub najwyższej klasy damy do towarzystwa  niż małżonki (i oczekuje się od niej, że się tymi rolami zadowoli i nie będzie aspirować do niczego ponad to).

3.  Jest także na granicy świata męskiego i kobiecego, zarówno gdy chodzi o ambicje, jak i o charakter i sposób ukazania. She has the face of the most beautiful of women, and the mind of the most resolute of men, że przypomnę; skutecznie przebiera się w męskie stroje, nie boi się rywalizacji z mężczyznami i uważa się za równą płci męskiej. Zarazem jest stuprocentowo kobieca (w rozumieniu epoki Conan Doyle'a, znaczy się); jej podstawowym narzędziem budowania pozycji w męskim świecie jest seksapil. W tej kobiecości też nie jest oczywista, bo choć na pierwsze wrażenie wydaje się femme fatale, gotową zrujnować przyszłość dawnego kochanka, w rzeczywistości okazuje się posiadać sporo cech kobiety społecznie respektowanej: She lives quietly, sings at concerts, drives out at five every day, and returns at seven sharp for dinner. Seldom goes out at other times, except when she sings. Has only one male visitor (który w sumie okaże się narzeczonym).

4. Niezależnie od jej niejednoznacznej pozycji, IA jest kobietą dumną i szlachetną, która nie chce, w rzeczywistości, niczyjej krzywdy: pragnie jedynie być traktowana w sposób, na jaki czuje, że zasługuje, a jeżeli świat (w tym SH) tego nie rozumie, tym gorzej dla świata.  

Adaptacja (czy to filmowa, czy jakakolwiek inna), która dosłownie przejęłaby cechy Irene Adler, łącznie z zawodem, talentem muzycznym i faktem, że fotografia, o którą chodziło, miała raczej pamiątkowy niż jakikolwiek inny charakter, miałaby jeden zasadniczy problem: dla współczesnego odbiorcy zawód śpiewaczki, chęć walki o małżeństwo z mężczyzną, z którym było się związanym czy rywalizacja z mężczyznami jakz równymi w żaden sposób nie sugerują tego, co mnie osobiście wydaje się kluczowe: pozycji Irene Adler jako osoby otwarcie przekraczającej granice, czy to roli społecznej, czy płciowej. Stąd zresztą dość naiwne przerabianie jej na love interest - kiedy jej cechy, nawet w jakimś tam stopniu zachowane, stają się tylko dodatkiem do faktu, że ma ona być Ukochaną Bohatera. Pół biedy, póki taka adaptacja umieszcza ją w realiach XIX wieku, choć i wtedy istnieje ryzyko, że Irene zamieni się nam w Nowoczesną Kobietę o Złotym Sercu; owszem, inteligentną, utalentowaną, ale przy tym przede wszystkim zupełnie nie skandaliczną i w sumie milutką - patrz Irene-protektorka Christine Daaé u Nicholasa Meyera i Irene cierpiąca po poronieniu w opowiadanku Naomi Novik; i mnie się podobał ten tekst, summa summarum, ale jak teraz o nim myślę, to mam wrażenie, że Novik odczytała sobie zachowania IA ze Skandalu we współczesnym świetle i uznała "Phi, co to za skandalistka, po prostu zwykła kobieta!".  Innym problemem jest, kiedy aspekt "uważa się za równą mężczyznom" okazuje  się głównym kluczem do tej postaci - Rachel McAdams w filmie Ritchiego cierpi nieco z powodu takiej interpretacji, bo jej bohaterka jest po prostu, mimo seksapilu, Robertem Downeyem Jr. w spódnicy. Szalenie mi się ten film za pierwszym razem podobał, a potem, za kolejnym, już jakoś mniej (może magia wielkiego ekranu w kinie działała?).     

Natomiast, natomiast. Natomiast - zwłaszcza w związku z burzą, jaka przetoczyła się przez brytyjskie media przy okazji Skandalu w dzielnicy Belgravia (przy okazji, dziękuję Sherlokiście za link) - chciałabym spróbować jakoś sprecyzować, dlaczego wizerunek Irene Adler w tymże Skandalu Moffata tak mi się podobał.

Krytyka tej nowej wersji IA skupiała się przede wszystkim na dwóch aspektach:  na jej szeroko pojętej seksualności (nadmierna wulgarność, bycie token lesbian) i na fakcie, że w sumie przegrywa z Sherlockiem dlatego, że okazuje się typową kobietką i pozwala, by jej serce rządziło jej głową.  Jako że nie zgadzam się, dość zdecydowanie, z żadnym z tych zarzutów, chciałabym przyjrzeć się temu, co wychodzi SM z przepisania Conan Doyle'owskiej śpiewaczki na dominę współpracującą z terrorystami i dlaczego do mojego obrazu tej postaci tak znakomicie to pasuje.

1. Moffatowa Irene Adler jest idealnym dopełnieniem, a zarazem przeciwieństwem Sherlocka. Z tego zresztą jej postać w tej wersji wyrasta: oni są, że zacytuję pana scenarzystę, two appallingly damaged creatures seeing each other across a room and thinking, ‘wow, there’s another of me’ (źródło).  Ponieważ on albo jest aseksualny, albo w sposób skrajny wypiera swoje erotyczne potrzeby (co jest jasno i dobitnie w tym odcinku co najmniej dwa razy powiedziane) - ona, jako jego przeciwieństwo, jest sex worker i z seksu czyni swoje główne narzędzie. Mnie się zresztą nawet nie wydaje, żeby Irene tutaj była wulgarna: ona po prostu wie doskonale, że uwagi takie jak I'll have you on this table begging for mercy - twice są wyjściem na terytorium, na którym ona ma przewagę, a on, niezależnie od tego, co mówi, czuje się niepewnie.  Adler jest równie amoralna jak Sherlock: on może kiedyś, jeśli będziemy mieć szczęście, zostanie dobrym człowiekiem (a może nie), ona nie widzi problemu we współpracy z Moriartym i z terrorystami. Ba, dziwiłabym się szczerze, gdyby Moffat nie poszedł w jej współpracę z Moriartym: nie dlatego, że uważam, że IA musi być Złą Kobietą, tylko dlatego, że w tej historii jest, jak dotąd, czworo ludzi, którzy intelektualnie wyrastają ponad nużące ich społeczeństwo i żyją nie dla tegoż społeczeństwa, ale dla gry i dla rywalizacji między sobą nawzajem: Sherlock, Mycroft, Jim i Irene. Na jakimś etapie każde z nich toczy z każdym własną grę (Mycroft porywający Watsona, by go informował o bracie, Sherlock oszukujący Mycrofta w sprawie śledztwa co do zaginionych planów, Jim pogrywający z Sherlockiem jako gej z IT, Sherlock nie mogący doczekać się, by dowiedzieć się coś więcej o Moriartym, Moriarty ogrywający Mycrofta w sprawie samolotu - długo by wymieniać), na innym etapie - wolą współpracować (Irene i Sherlock, Irene i Jim, Sherlock i Mycroft). Nie dziwię się, że Adler chciała spróbować ograć wszystkich, zarówno braci Holmesów , jak i Jima M.; nie dziwię się, że - będąc równie amoralna, jak Sherlock - zdecydowała się na gierki z Moriartym. Podobieństwo między Irene a Sherlockiem jest też świetnie wygrane na ekranie, w paralelizmie scen, w których się pojawiają: Adler pierwszy raz widzi go ubranego tylko w prześcieradło, on ją pierwszy raz - nago; no i ta cudna scena, kiedy oboje szykują się do walki, czyli przebierają na pierwsze spotkanie... Jedyny problem, jaki mam, to ta ostatnia scena, która jest trochę jakby z innej bajki (chyba z tej samej, w której Sherlock walczy z ninją); ale czy Irene tak naprawdę jest tam tylko damsel in distress, czy jest to scena typu: jeden superagent wyciągający z kłopotów drugiego (w końcu i jemu, i jej udało się jakoś tę komórkę terrorystyczną zinfiltrować/wytropić?).

2. Ta wersja IA zdecydowanie egzystuje na granicy akceptowanego społecznie świata. No proszę, nikt by dziś nie uznał takiej Reneé Fleming czy takiej Sary Brightman, że przy lżejszej muzie pozostanę, za panią z półświatka! Kiedyś ja i Drakaina półżartem stawiałyśmy na faceta w tej roli i Irene-drag queen, ale trudno mi wyobrazić sobie lepszy wybór, niż profesjonalna domina. Adler nie jest prostytutką, jest o wiele klas wyżej - ale pracuje w seks-biznesie; i tak jak z jednej strony, obraca się w najwyższym towarzystwie, noisi brylanty i drogie ciuchy, tak z drugiej - pozostaje osobą na granicy akceptowalności dla tzw. towarzystwa, panią, o której profesji jednak mówi się półgębkiem. 

3. Czy Moffatowa pani A. jest na granicy świata męskiego i kobiecego? Po pierwsze, warto od razu powiedzieć, że IA jest niewątpliwie graczem dokładnie równym zarówno pp. Holmesom, jak i Jimowi; jej bycie kobietą, a także fakt, że ostatnią bitwę przegrywa z Sherlockiem, w żaden sposób tego nie zmienia - pokonała go i upokorzyła po drodze tyle razy, że dobitnie dowiodła, że jest z niej gracz pierwszej klasy. A przegrała też chyba nie dlatego, że się zakochała w SH, co raczej dlatego, że przeceniła jego niewiedzę i brak orientacji w sprawach miłosnych: zagrała va banque z kodem i założyła, że on nigdy nie będzie w stanie odczytać jej emocji na tyle precyzyjnie, by ten kod odgadnąć; zadała mu prościutką zagadkę i już się cieszyła, że on jej nie rozwiąże, bo nie zna sam siebie: tym większy byłby jej triumf, gdyby się udało. Jeżeli to zresztą jest zakochanie, to jest obopólne - patrz zachowanie SH kiedy wierzy, że IA nie żyje.

Przy tej okazji może warto powiedzieć parę słów o Irenie-lesbijce. Absolutnie wierzę, że Adler w tej wersji woli kobiety: co więcej, wydaje mi się to a) bardzo trafione, b) bardzo ważne. Dlaczego? Ano dlatego, że ten film jest o Sherlocku Holmesie.
Ten film jest o Sherlocku Holmesie, który jest nie z tej ziemi: socjopatyczny, zimny, genialny. Mimo to, gdzieś w nim tkwią resztki tego, czego nie ma już w jego bracie: zdolności do emocji. I właśnie dlatego ci, którzy są w stanie przez ten chłód, tę socjopatię, tę genialność przejrzeć - John, pani Hudson, Lestrade - nie potrafią mu odpuścić i nie chcą mu pozwolić zostać, najkrócej mówiąc, Jimem M. albo Mycroftem. Tak jak napisałam w poprzednim wpisie - dla mnie A Scandal in Belgravia jest przede wszystkim konglomeratem dwóch niemożliwych historii miłosnych (i uwaga: nie powiedziałam "romansów", nie powiedziałam "historii z seksem w tle"); niemożliwych, bo obie przecież są kompletnie wbrew naturze bohaterów. I właśnie dlatego te obie osoby, które Sherlocka w jakiś sposób kochają, kochają go inaczej, niż gdyby było to prostu zakochanie, zadurzenie, romans. I to dlatego John powtarza, że nie jest gejem (i nie jest), a Irene jest - i musi być - lesbijką: bo to jest miłość, przywiązanie, fascynacja, która jest ponad i poza i wbrew normalnym ludzkim odruchom. Symetrie i lustrzane odbicia (zarówno metaforyczne, jak realne) wydają się jednym z leitmotivów tego epizodu: i tak, jak wzajemnie odbijają się w sobie Sherlock i Irene, tak - w tej jednej scenie - takim samym odbiciem są dla siebie Irene i John: oboje, wbrew rozsądkowi i własnej naturze, na swój sposób kochają tego samego człowieka . And look at us both.    

4. Irene, dumna i szlachetna, a przynajmniej na tyle szlachetna, na ile - jako odbicie Sherlocka - może być. Jest przecież, jak on,  amoralna i socjopatyczna; niemniej, że jest kimś nieprzeciętnym, wybitnym, że ją strasznie bawi, jak bardzo bracia H. jej początkowo nie doceniają i że posiadanych kompromitujących zdjęć używać nie zamierza - to wiemy na pewno.

Innymi słowy - tak, mnie też przeszkadzają schematyczne i wpychane w banalne schematy kobiece postacie. Tyle że tu ich nie widzę: nie widzę ani nawróconej na hetero przez supermena lesbijki, ani słabego kobieciątka, ani kobiety zdezawuowanej i pomniejszonej przez związany z seksem zawód, ani damsel in distress. Widzę za to taką wersję jednej z klasycznych kobiecych postaci literackich, jaką bym sobie we współczesnej przeróbce wymarzyła. Nie - jeszcze lepszą.