Blog > Komentarze do wpisu

Piorun z jasnego nieba

Ada Palmer, Too Like a Lightning, Tor Books, 2016

 

Mam głębokie przekonanie,  Drogi Czytelniku, że to nie jest jedyny raz, kiedy piszę o tej powieści. 

Może tym razem spróbowałabym napisać po prostu uprzejmą recenzję? Bo, Drogi Czytelniku, muszę przyznać, że bardzo mnie kusi zrobienie czegoś innego. Kusi mnie rozdrapanie tej książki na kawałki, żeby zobaczyć, jak te puzzle, które są tutejszym światem, są zrobione, i czy przypadkiem nie jest tak, że po ich złożeniu wychodzi nam nieco inny obrazek niż ten, który mieliśmy na okładce pudełka z puzzlami. Kusi mnie dobranie się ze skalpelem i lupą do teologii Too Like A Lightning, do jej historiozofii i wizji społeczeństwa, i do jej dziwacznych bohaterów, niby ludzi, a bardziej chwilami obcych niż niejeden literacko-filmowy alien. Kusi sprucie tego wielokolorowego, wielofakturowego gobelinu i rozdzielenie materiałów, z których został stworzony: jedwabiu osiemnastowiecznych strojów, połyskujących pasm szalonej wizji nowego społeczeństwa i nowego świata, fragmentów zadrukowanych urywkami filozofów, łatek wstawionych tu wprost z klasyki SF i, przecież, szkarłatnych nici morderstwa  w tym aż zbyt barwnym kłębku życia. 

Oprę się jednak tym pokusom, Czytelniku, i spróbuję dokonać niemożliwego: wpisać ten cały błyskotliwy chaos, którym jest debiutancka powieść Ady Palmer, w jakże przewidywalne, jakże starannie zdefiniowane ramy blogowej recenzji.

Czy zresztą recenzji nawet? Ot, recenzyjki, nie jest przecież zadaniem blogerki (a zdaniem niektórych jest wręcz dla blogera/-ki niemożliwe!) napisanie recenzji pogłębionej, badawczej i krytycznej. Gdybym więc chciała, drogi czytelniku, napisać Ci z powieści Palmer recenzję blogowi właściwą, zaczęłabym zapewne tak:

Jest XXV wiek i wydaje się, że ludzkości udało się rozwiązać sporo z dręczących ją problemów. Świat nie ma już narodów, powiązanych granicami i pokrewieństwem - zamiast nich istnieją Ule (Hives), gdzie ludzie gromadzą się dobrowolnie, przyciągnięci podobieństwem natury, charakteru, zainteresowań i wizji świata. Ach, mówicie, że część Uli pokrywa się z dawnymi narodami/kontynentami? To tylko... przypadek. Błyskawiczny transport uczynił Ziemię nie tyle globalną wioską, co globalnym przedmieściem, a każdy z ludzi nosi przy sobie nadajnik/rejestrator, zapisujący, gdzie jesteśmy, oczywiście dla naszego dobra. Zniesiono zorganizowane religie (poza rezerwatami w Watykanie i Tybecie) i wszystkim jest z tym lepiej, no chyba że nie, ale ciii. Ba, uczyniono rozmowy o religii w gronie więcej niż dwuosobowym nielegalnymi, ale nie martw się, Czytelniku, o duchowe potrzeby każdego z ludzi dla obowiązkowy dla każdego sensayer, trochę nie-kapłan wszelkich religii naraz, trochę psychoanalityk, licencjonowany i sprawdzany przez Konklawe, na czele którego stoi potężna Pontifex Maxima Julia Doria Pamphilii, jedna z niewielkiej elity ludzi, dbających o to, by świat toczył się tak, jak powinien. Tak, oczywiście, że oni wiedzą, jak się powinien toczyć, co to w ogóle za pytanie?

Wśród tej grupy najpotężniejszych na świecie jest siódemka przywódców głównych Uli: stojący na czele Humanistów urodziwy książę Ganimedes de la Trémoïlle, przewodzący jednoczącemu dawne narody Azji Środkowo-Wschodniej (plus Indii) ulowi dyktator Andō Mitsubishi (którego żoną jest siostra księcia de la Trémoïlle, Danae), serdecznie nielubiany przywódca Europejczyków Casimir Perry, stojąca na czele jednoczącego liczne kobiety, mniejszości i pozbawione niegdyś (ale już nie w XXV wieku, o nie!) wpływu grupy przewodnicząca Bryar Kosala (na co dzień skądinąd związana z potężnym Cenzorem imperium masońskiego), Feliks Faust przewodzący Brillistom,  Anonim dowodzący grupującą wynalazców i poszukiwaczy przyszłości Utopią i wszechmocny w swym imperium cesarz Kornel MASON.

A teraz, Czytelniku, przeczytaj tę powyższą listę jeszcze raz i wyrzuć z niej wszystkie "on" i "ona", wszystkie "-a" w końcówkach przymiotników i imiesłowów. W świecie, który starał się poprawić dobrostan wszystkich, nie wypada obnosić się z "on/ona". Imiona, stroje, zaimki, wszystko to ma pozwolić na swobodną ekspresję bez ograniczeń związanych z tym, że kobiety to, a faceci to tamto.Wszystkim w sumie jest z tym lepiej, n'est-ce pas?

Innymi słowy, ludzkości jako takiej ponoć żyje się nieźle (a jakby przypadkowo niewiele tej tzw. ludzkości w powieści oglądamy - jesteśmy wśród elit i elit elit) i trochę trudno się dziwić. Nowy światowy system opiera się na pryncypiach Oświecenia, mając za swych otwarcie głoszonych przodków Woltera. Diderota i Rousseau (i jeszcze jest ten jeden, ale ciii). Żyje się nie najgorzej, bo absolutnie błyskawiczny transport wyrównał sporą część nierówności gospodarczych i zniósł w zasadzie potrzebę permanentnej migracji. Wybieramy sobie przynależność polityczno-kulturową do Ula (albo nie, możemy być bez) i nie wiążą nas już granice kontynentów. Rodziny/domy (zwane 'bash) zakładamy z grupą bliskich nam osób, a że mogą być wśród nich nasi partnerzy i kochankowie, tym lepiej - większością zwykle będą świadomie dobrani przyjaciele. Serio, całkiem chętnie bym się na taki system społeczny pisała. Owszem, zdarzają się katastrofy hiper-szybkich samochodów, samobójstwa, a nawet, w jednym nader spektakularnym i kluczowym dla powieści przypadku, seryjne morderstwa, ale świat już dawno zapomniał o wyścigu zbrojeń i zbrojnych konfliktach: zapomniał o wojnie.
SPOILER [PODŚWIETL] Aż do teraz, ale ciii.

Jest więc ten świat, tak po trochu, najlepszym z możliwych, po epikurejsku możemy sobie w nim pouprawiać własny ogródek, bo sensayerzy czuwają nad naszym duchowym rozwojem, grupa wybitnych a specjalnie kształconych (niektórzy mówią "urodzonych w zbiornikach, hodowanych w absolutnej izolacji od świata i innych, niewiele już dzielących z resztą ludzkości", ale ciii) specjalistów-Humanistów własnymi supermózgami kontroluje kluczowy dla światowej ekonomii system transportu, gwiazdy rozrywki takie, jak związany z tym samym 'bashem Snajper, gwarantują dobrą zabawę, a wybór tego, jacy chcemy być i co robić w życiu jest, dla ogółu ludzkości, większy niż kiedykolwiek w historii. 

Póki trwa status quo. Quod 'status quo ante' nominatur conservare bonum et iustum est (wybacz, Czytelniku, że mówię po łacinie, zaraziłam się od narratora, który na jakimś etapie mówi nawet dwiema wersjami łaciny na raz, tłumacząc z jednej na drugą w przypisie), zachowanie tego, co się nazywa status quo, dobre jest i sprawiedliwe.

Tylko czy status quo tego świata może przeżyć pojawienie się na świecie istoty o de facto boskich mocach? Albo raczej - czy taka istota już tu jest? To się wydaje głównym problemem bohaterów, a przynajmniej części z nich. Na tle istnienia Bridgera, dziecka, które potrafi ożywiać wszystko to, co nieożywione (żaden spojler, dowiemy się tego na pierwszych stronach powieści) oficjalny kłopot, czyli wyciek mocno kontrowersyjnej tym razem corocznej listy najpotężniejszych ludzi świata z redakcji pisma Black Sakura w oczywisty sposób wyda się pretekstowy i mniej ważny.
SPOILER [PODŚWIETL]: Póki się okaże, że nie jest mniej ważny, ale ciii. I pytanie, czy status quo przeżyje również ujawnienie faktu, że politycy nie tylko kłamią, ale i mordują.

Jeżeli myślisz sobie, Drogi Czytelniku, że te wszystkie informacje powyżej Autorka podaje nam w pierwszych rozdziałach, to się mylisz. Autorka nie ma litości i wrzuca nas in medias res podlej niż autor Odysei, niż William Faulkner czy, by aluzje wymieszać tak, jak czyni to autorka, Roger Zelazny w pierwszych scenach Dziewięciu książąt Amberu. Długo i powoli musisz czytać, żeby wydedukować (a to jest nader odpowiednie słowo, w świetle tego, kto jest naszym głównym bohaterem), jak ten świat działa - co więcej, musisz robić to, mając po tym świecie wyjątkowo nieprzewidywalnego i nierzetelnego przewodnika.

I teraz, Czytelniku, pozwól, że cię ostrzegę. To nie jest książka dla każdego. Nie sądź, proszę, że zamierzam tu machać Ci przed oczyma faktem, że żeby Palmer i jej pomysły docenić, dobrze jest znać swojego Woltera, swojego Diderota i de Sade'a, swojego Conan Doyle'a i Alfreda Bestera (1), że zamierzam coś wspominać o elitarności. Nie, nie i jeszcze raz nie. Chcę tylko nieśmiało zaznaczyć, że to nie jest a) odpowiednia lektura na pierwszy kontakt z SF, b) satysfakcjonująca lektura dla czytelników preferujących prostą narrację i nienacechowany styl. Bo tu, Czytelniku, masz prostej narracji i nienacechowanego stylu dokładną odwrotność.

Nasz narrator nazywa się Mycroft Canner i to jest, w tym świecie, imię i nazwisko przeklęte. Nasz bohater jest - niewolnikiem, nie bójmy się tego słowa. Zbrodnia, którą popełnił (a o której dowiemy się czegoś dość późno w toku akcji) skazała go na bycie Serwisantem/Sługą, nieodpłatnym pracownikiem, żyjącym z łaski tych, którzy go zatrudniają. Nie współczuj za bardzo, Czytelniku, Mycroft ma za co pokutować.

System postanowił nie zabijać Mycrofta za jego zbrodnie, ale Ty, Czytelniku, jak i ja będziesz zapewne czasami miał ochotę to zrobić - i nie, nie za zbrodnie, za opowieść. Mycroft od razu na początku zapowiada nam, że będzie mówił do nas jak narrator osiemnastowiecznej powieści do swoich odbiorców i robi to, drań, konsekwentnie. Kubusia Fatalistę sobie przypomnijcie - to jest taki styl, taki sposób pisania. Jak dawni autorzy, ładuje nam w tekst dygresje literackie i filozoficzne, pakuje cytaty w obcych językach i długie passusy, które wymienia ze swym mistrzem po łacinie (nie, nie mylicie się, nic wcześniej nie wspomniałam o mistrzu Mycrofta. A może jednak wspomniałam?). Do tego jednak Mycroft jest pokornym buntownikiem i wyrodnym dzieckiem swoich czasów - łamie zasadę genderowej neutralności, ale płeć przydziela bohaterom arbitralnie, raz tak, raz inaczej, opierając się nie na biologii, a na swoim własnym subiektywnym (i mocno wypaczonym, o czym nie pozwala nam zapomnieć) poczuciu, co jest odpowiednie i co lepiej pasuje (2). Ta narracja, pokrętna, niewiarygodna - a niewiarygodność tę dodatkowo wzmacniają komentarze czytelników-cenzorów i noty cenzorskie, obecne w tekście, wskazujące, że nawet ta wersja Mycrofta jest wersją przetworzoną i kontrolowaną - jest w moich oczach jedną z największych zalet powieści Palmer, nawet jeżeli co jakiś czas sprawia, że czujemy się jak w krainie chaosu, niepewni żadnego następnego kroku, nie wiedząc nawet, czy w ogóle mamy grunt pod nogami.

Gatunkowo nieoczywista (bo to trochę tak, jakby próbować gatunkowo jasno dookreślić Diunę), ambitna literacko i chwilami na granicy eksperymentu, jak chodzi o narrację w powieści fantastycznej, pierwsza powieść Palmer trzymała mnie przy lekturze przez tydzień choroby (a ja czytam szybko i siedem dni na 400 stron powieści, która mnie zachwyca, to - dziwne, u mnie) i jestem dozgonnie wdzięczna Fabulitas, która mi ją poleciła. Bardzo, bardzo zasłużyła Palmer na tę nominację do Hugo, co to ją wczoraj dostała. 

 

(1) W zasadzie od samego początku lektury miałam wyjątkowo mocne skojarzenia wizji świata i konceptu tej powieści z The Stars My Destination, a odkrywanie kolejnym Besterowskich imion i aluzji w powieści i w posłowiu Autorki dało mi sporo satysfakcji, bo najwyraźniej trafiłam; przy czym to nie jest tak, że Palmer kontynuuje IDEE czy pomysły Bestera - nie, ona raczej zadaje sobie podobne pytania. Ten problem jednak, Drogi Czytelniku - że wrócę do pożyczonej do narratora Too Like a Lightining maniery - zostawiam sobie już na kolejną notkę. 

(2) Palmer jest tu jednocześnie podobna i niepodobna w swojej metodzie do Ann Leckie, której narrator szczerze nie rozumie - Mycroft rozumie, ale po swojemu, i swoją wersję nam bezczelnie podaje, mówiąc na dodatek, żeby mu za bardzo nie wierzyć...

 

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

środa, 05 kwietnia 2017, ninedin

Polecane wpisy

TrackBack
TrackBack URL wpisu:
Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...